COVID-19 nedir?
Koronavirüs, burnunuzda, sinüslerinizde veya boğazınızın üst kısmında enfeksiyona neden olan yaygın bir tür virüstür. Çoğu koronavirüs tehlikeli değildir.
Çin’deki Aralık 2019 salgınının ardından,2020’nin başlarında, Dünya Sağlık Örgütü(WHO) SARS-CoV-2’yi yeni bir koronavirüs türü olarak tanımladı. Salgın hızla tüm dünyaya yayıldı.
COVID-19, SARS-CoV-2’nin neden olduğu ve solunum yolu enfeksiyonunu tetikleyebilen bir hastalıktır. Üst solunum yolunuzu (sinüsler, burun ve boğaz) veya alt solunum yolunuzu (soluk borusu ve akciğerler) etkileyebilir.
Diğer koronavirüsler gibi, özellikle kişiden kişiye temas yoluyla yayılır. Enfeksiyonlar hafiften ölümcüle kadar yayılim gosterir.
SARS-CoV-2, MERS (Orta Doğu solunum sendromu) ve SARS (siddetli akut solunum yolu sendromu) gibi ciddi hastalıklara neden olanlar da dahil olmak üzere yedi tür koronavirüsten biridir. Diğer koronavirüsler, yıl içinde bizi etkileyen soğuk algınlığına neden olur, ancak sağlıklı insanlar için ciddi bir tehdit oluşturmaz.
Koronavirüs ne kadar sürecek?
Salgının ne kadar devam edeceğini söylemek imkansız. Araştırmacıların virüs hakkında daha fazla bilgi edinme çalışmaları, tedavi arayışları, aşıların başarısı ve halkın yayılmayı yavaşlatma çabaları hastaligin ne kadar devam edecegini belirleyecek faktörlerdir.
COVID-19’un Belirtileri:
Ateş,Öksürük,Nefes darlığı,Nefes almada güçlük,Yorgunluk,Üşüme, titreme,Vücut ağrıları,Baş ağrısı,Boğaz ağrısı,Burun tıkanıklıgi, burun akıntısı,Koku veya tat kaybı,Mide bulantısı,İshal.
Virüs zatürreye, solunum yetmezliğine, kalp problemlerine, karaciğer problemlerine, septik şoka ve ölüme yol açabilir. COVID-19 komplikasyonlarının çoğu, sitokin salınım sendromu veya sitokin fırtınası olarak bilinen bir durumdan kaynaklanabilir. Bu, bir enfeksiyonun bağışıklık sisteminizi baskilamasi sonucu ,kan dolaşımınızı sitokin adı verilen iltihaplı proteinlerin doldurması ile olur. Dokuyu öldürebilir ve organlarınıza zarar verebilirler.
Kendinizde veya tanidiginiz bir kişide aşağıdaki şiddetli semptomları fark ederseniz, hemen aile hekiminizden yada hastaneden tıbbi yardım alın:
Nefes almada güçlük veya nefes darlığı,
Devam eden göğüs ağrısı veya basıncı,
Yeni gelişen bilinç bulanikligi,
Tam olarak uyanamıyorum hissi,
Mavimsi dudaklar veya yüz.
COVID-19’u olan bazı insanlarda felç de bildirilmiştir:
Yüz:Kişinin yüzünün bir tarafı uyuşmuş mu yoksa sarkık mı? Gülümsemeleri orantısız mı?
Kollar:Bir kol zayıf mı yoksa uyuşmuş mu? Her iki kolunu da kaldırmaya çalışırsa bir kol sarkiyor mu?
Konuşma:Net konuşabiliyor mu? Bir cümleyi tekrar etmesini isteyin.
Zaman:Birisi felç belirtileri gösterdiğinde her dakika önemlidir. Hemen 118’i arayın.
Enfekte kisilerde, semptomlar (bulgu)
2 gün ila 14 gün arasinda,hasta kisiye göre değişim göstererek ortaya çıkabilir.
COVID-19 geçirenler arasında en yaygın görülen semptomlar:
Ateş% 99,Yorgunluk% 70,Öksürük% 59,İştahsızlık% 40,Vücut ağrıları% 35,Nefes darlığı% 31,Mukus / balgam% 27
COVID-19 nedeniyle hastaneye yatırılan bazı kişilerin bacaklarında, akciğerlerinde ve arterlerinde (atardamar) tehlikeli kan pıhtıları tespit edilmiştir.
COVID-19’un yayıldığı bir bölgede yaşıyorsanız veya bu bölgeye seyahat ettiyseniz:
Kendinizi iyi hissetmiyorsanız evde kalın. Baş ağrısı ve burun akıntısı gibi hafif semptomlarınız olsa bile, iyileşene kadar evde kalın. Bu, doktorların daha ağır hasta olan kişilere odaklanmasını sağlar ve sağlık çalışanlarını ve yol boyunca karşılaşabileceğiniz kişileri korur. Buna kendi kendine karantina da deniyor. Evinizdeki diğer insanlardan uzakta ayrı bir odada kalmaya çalışın. Mümkünse ayrı bir banyo kullanın.
Son 14 gün içinde ateşin ve öksürüğü olan kişilere maruz kaldıysanız.Ateş ve öksürüğünüz varsa,nefes almakta güçlük çekiyorsanız En kısa zamanda tıbbi yardım almanız gerekir, bu durumda aile doktorunuzu telefonla arayın ve doktorun sizi yönlendirmesini sağlayın.
Doktorunuzun tavsiyelerine uyun ve COVID-19 ile ilgili gelişmeleri takip edin. Doktorunuzdan ve sağlık yetkililerinden, ihtiyacınız olan bakımı ve virüsün yayılmasını nasıl önleyeceğiniz konusunda bilgi alabilirsiniz.
COVID-19 gripten daha mı kötü?
Gripten farklı olarak, çok yeni olduğu için pek çok insan koronavirüse karşı bağışık değil. Yakalanirsanız, virüs vücudunuzu antikor üretmeye tetikler.Üretilen antikorun hastalığa tekrar yakalanmaya karşı sizi koruyup korumadığı halen araştırılıyor.
Ayrıca koronavirüs gripten daha yüksek oranlarda ciddi hastalık ve ölüme neden oluyor. Ancak semptomlar büyük ölçüde kişiden kişiye değişebilir.
Yeni Koronavirüsün Nedenleri
Araştırmacılar buna neyin sebep olduğundan emin değiller. Birden fazla tür koronavirüs vardır. Yarasa, deve, kedi ve sığırlarda ve insanlarda ve görülebilir. COVID-19’a neden olan virüs SARS-CoV-2, MERS ve SARS’a benzer. Hepsi yarasalardan kaynaklanan virüslerdir.
Koronavirüs Risk Faktörleri
Yaşlilarda,kronik(müzmin) böbrek hastalığı olanlarda,kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH)olanlarda,organ nakli nedeniyle bağışıklık sistemi zayıflamış olanlarda,Obezite,Kalp yetmezliği veya koroner arter hastalığı gibi ciddi kalp rahatsızlıkları olanlarda ,orak hücre anemisi,tip 2 diyabet,şiddetli astımı olan kisilerde ciddi hastalık riski daha yüksektir.
Ayrıca;Kan damarlarını ve beyne kan akışını etkileyen hastalıklar,Kistik fibrozis,Yüksek tansiyon,Kan veya kemik iliği nakli, HIV veya kortikosteroidler gibi ilaçlar nedeniyle zayıflamış bir bağışıklık sistemi,Demans,Karaciğer hastalığı,Gebelik,Hasarlı akciğer dokusu (pulmoner fibroz),Sigara içmek,Talasemi(Akdeniz Anemisi),Tip 1 diyabet de risk faktörleri arasındadır.
Koronavirüs nasıl yayılır?
SARS-CoV-2 virüsü esas olarak kişiden kişiye yayılır.
Çoğu zaman hasta bir kişi öksürdüğünde veya hapşırdığında 1,5 mt uzağa kadar damlacıkları püskürtebilirler. Onları solursanız veya yutarsanız, virüs vücudunuza girebilir. Virüse sahip olan bazı kişilerde semptom görülmez, ancak yine de virüsü yayabilirler(taşıyıcı).
Virüsün bulunduğu bir yüzeye veya nesneye dokunduktan sonra elinizle ağzınıza, burnunuza veya gözlerinize dokunarak virüsü alabilirsiniz. Virüslerin çoğu, temas ettikleri yüzeyde birkaç saat yaşayabilir. Bu nedenle virüsten kurtulmak için yüzeyleri dezenfekte etmek önemlidir.
Bazı köpek ve kediler de pozitif virüs testi tespit edilmis ve bunlarin birkaçında hastalık belirtileri görülmüstur. Hastalık insanlardan hayvanlara da geçebilir.
Koronavirüs ne kadar bulaşıcı?
Bulaşma hızı oldukça yüksektir. Araştırmalar, koranovirüslü bir kişinin, onu 2 ila 6,6 kişiye yayabileceğini tespit etti. Karşılaştırıldığında, mevsimsel grip olan bir kişi bunu 1,1 ila 2,3 kişiye geçirecektir.
Bulaşıcı bir kişinin 1.5 mt yakınına günde 15 dk boyunca yaklaşırsanız, bulaşabileceğine dair kanıtlar bildirilmiştir.
Ellerimizi sık sık yıkayarak, ortak yüzeyleri temiz tutarak, diğer insanlarla teması sınırlandırarak ve başkalarından 1.5 mt uzakta duramadığımız zamanda maskelerimizi takarak bulasma oranını düşürebiliriz.
Koronavirüs bakkaliye, paket veya yiyecek yoluyla bulaşabilir mi?
COVID-19’u başka bir kişiden kapma olasılığınız paketlerden, market ürünlerinden veya yiyeceklerden çok daha yüksektir. Yüksek riskli bir gruptaysanız, evde kalın ve eve teslim hizmeti kullanın veya bir arkadaşiniz sizin için alışveriş yapsin. Mümkünse siparişleri ön kapının dışına bıraksınlar. Kendi alışverişinizi yapıyorsanız,maskenizi takın ve diğer alışveriş yapanlardan en az 1.5 mt uzak durmaya çalışın.
Evinize bir şeyler getirmeden önce ve sonra en az 20 saniye ellerinizi yıkayın. Koronavirüs sert yüzeylerde kalabilir, bu nedenle tezgahı ve çantalarınızın dokunduğu her şeyi temizleyin ve dezenfekte edin. İsterseniz plastik, metal veya cam ambalajları sabun ve suyla silebilirsiniz.
Koronavirüs Teşhisi
Virüse maruz kaldığınızı düşünüyorsanız ve 37.8 C veya daha yüksek ateş,öksürük,nefes almada güçlük gibi belirtileriniz varsa aile doktorunuzu veya hastaneyi arayın,ve test yaptirmak icin randevu alin.
Sürüntü testi (PCR) en yaygın yöntemdir. Üst solunum yolunuzdaki virüs belirtilerini arar. Testi yapan kişi, burnunuzun ve boğazınızın arkasından bir örnek almak için burnunuza uzun bir pamuklu çubuk sokar. Bu örnek genellikle viral materyal laboratuvarına gider, 15 dakika ile 24 saat sürede sonuç alınabilir.
Virüs belirtileri varsa, test pozitiftir. Negatif bir test, virüs olmadığı veya ölçmek için yeterli olmadığı anlamına gelebilir. Negatiflik, enfeksiyonda erken döneminde de olabilir.Testlerin toplanması, depolanması, bir laboratuvara gönderilmesi ve işlenmesinden sonra sonuçları almak genellikle 24 saat sürer
Sürüntü testi, yalnızca o anda vücudunuzda virüs olup olmadığını gösterir. Ancak, semptomlarınız olmasa bile, virüse hiç maruz kalıp kalmadığınızı gösterebilecek bir antikor testi yaptırabilirsiniz.
Koronavirüs önleme
Ellerinizi sık sık sabun ve suyla yıkayın veya alkol bazlı bir dezenfektanla temizleyin. Bu ellerinizdeki virüsleri öldürür.
Sosyal mesafeyi uygulayın. Virüsü bilmeden kapabileceğiniz ve yayabileceğiniz için mümkün olduğunca evde kalmalısınız. Dışarı çıkmanız gerekiyorsa, insanlardan en az 1.5 mt uzakta durun.
Halka açık yerlerde burnunuzu ve ağzınızı kapatın. COVID-19’unuz varsa, kendinizi hasta hissetmeseniz bile yayabilirsiniz. Başkalarını korumak için maske takın. Sağlık çalışanları için tasarlanmış bir yüz maskesi kullanmayın .2 yaş altı bebekler ,nefes almakta güçlük çekenler,bilinçsiz veya başka nedenlerle maskeyi kendi başına çıkaramayan kişiler maske kullanmamalıdır.
Yüzünüze dokunmayın. Koronavirüsler dokunduğunuz yüzeylerde birkaç saat yaşayabilir. Elinize geçerlerse, gözlerinize, burnunuza veya ağzınıza dokunursanız, vücudunuza girebilirler.
Temizleyin ve dezenfekte edin. Önce sabun ve suyla temizleyebilirsiniz, ancak sık sık dokunduğunuz yüzeyleri, örneğin masa, kapı kolu, ışık düğmesi, tuvalet, musluk ve lavabo gibi yerleri dezenfekte edebilirsiniz.1 lt suya 4 çay kaşığı çamaşır suyu ekleyerek veya SARS-CoV-2 virüsü için onaylanmış bir ev temizleyicisi kullanın.Temizlerken eldiven giyin ve işiniz bittiğinde onları atın.
Bitkisel tedavilerin ve çayların enfeksiyonu önleyebileceğine dair hiçbir kanıt yok.
Yukarıda listelenen önleme maddelerine ek olarak;
Aile içinde kimin neye ihtiyacı olduğu hakkında konuşun.
Ailede yüksek risk altında olan kişiler varsa, doktora ne yapmaları gerektiğini sorun.
Acil durum planlaması hakkında komşularınızla konuşun. İletişimde kalmak için mahalle sohbet grubunuza veya saglik mudurlugunun web sitesine bakın.
Sağlık bakımı, yemek dağıtımı ve diğer malzemeler konusunda yardımcı olabilecek toplum yardım kuruluşları bulun.
Bir acil durum irtibat listesi oluşturun. Aile, arkadaşlar, komşular, arabalı sürücüler, doktorlar, öğretmenler, işverenler ve yerel sağlık birimlerini dahil edin.
Hasta olan veya hastalığa maruz kalan birini ayrı tutabileceğiniz bir oda (veya odalar) seçin.
Okuldan verilen görevlere ayak uydurmak için çocuğunuzun öğretmeniyle konuşun.
Ofisiniz kapalıysa, kendinizi evden çalışmaya hazırlayın.
Yalnız yaşıyorsanız arkadaşlarınıza veya ailenize ulaşın. Telefon, e-posta veya görüntülü sohbet yoluyla sizi kontrol etmeleri için planlar yapın.
Yüz maskesi sizi enfeksiyondan koruyabilir mi?
Halka açık yerlere çıktığınızda yüz maskesi takmanızı gerekir. Enfekte olmuş veya maruz kalmış biriyle ayni evdeyseniz,evde de maske takmalısınız. Maske, sosyal uzaklaşma çabalarının yanı sıra herkes için ek bir koruma katmanıdır. Sizde olduğunu bilmeseniz veya enfeksiyon belirtileri göstermeseniz bile, konuşurken veya öksürürken virüsü yayabilirsiniz.
Cerrahi maskeler ve N95 maskeleri sağlık çalışanları ve ilk müdahale ekipleri için gereklidir.
Pandemi sırasında seyahat etmek güvenli midir?
Kalabalık yerlerde, COVID-19 bulasma ihtimali artar. Pandemi sırasında uluslararası veya yolcu gemisi ile seyahat etmemek tavsiye ediliyor.
Birkaç soru, ulke icinde seyahat etmenin güvenli olup olmadığına karar vermenize yardımcı olabilir:
Koronavirüs gittiğiniz yere yayılıyor mu?
Yolculuk sırasında diğer insanlarla yakın temasınız olacak mı?
Virüse yakalanırsanız ağır hastalık riskiniz daha yüksek mi?
Ciddi bir sağlık sorunu olan biriyle mi kalacaksınız?
Kalacağınız yer temizlenecek mi?
Yiyecek ve diğer ihtiyaçlara erişiminiz olacak mı?
Seyahat etmeniz gerekirse ,hasta insanlardan uzak durun. Ellerinizi sık sık yıkayın ve yüzünüze dokunmamaya çalışın. Başkalarının yanında olacağınız zaman maskenizi takın. Havayolu şirketleri,uçuş süresince tüm müşterilerin maske kullanmasını zorunlu kıldi.
Koronavirüsün yayılmasını durdurmaya nasıl yardımcı olabilirsiniz?
Virüs insandan insana yayıldığı için, diğer insanlarla iletişiminizi mümkün olduğunca sınırlandırmanız önemlidir. Kalabalik toplantılardan kaçının. Birçok şehirde kısıtlamalar hafifledi ve işletmelerin yeniden açılmasına izin verildi. Bu, virüsün gittiği anlamına gelmez. Halka açık yerlerde maske takmaya,sosyal mesafeye uymaya devam edin.
Birçok şirket evden çalışma uygulamalarını benimsemiş olsa da,sağlık hizmetleri, adalet,egitim ve kamu hizmetleri gibi günlük yaşam için hayati önem taşıyan “temel işlerde” çalışanlar için bu mümkün değildir,
Herkes olabildiğince evde kalmalı ve disari cikarken maske takmalıdır.
Sosyal veya fiziksel mesafe: Dışarı çıkmanız gerektiğinde kendinizle diğer insanlar arasında boşluk bırakın.
Karantina :Virüse maruz kalmış olan birini evde ve diğer insanlardan ayrı tutmak.
İzolasyon: Hasta insanları sağlıklı insanlardan uzak tutma, mümkün olduğunda ayrı bir “hasta” yatak odası ve banyo kullanma
Koronavirüs aşısı
14 Ocak 2020’de Turkiye’de 65 yaş ve üstü kişiler için Çin’de geliştirilen SinaVac COVID-19 aşısı uygulanimi basladi.Aşıların uygulanmasında sağlık çalışanlarına ve yaşlılara erken öncelik verildi.Ancak hamile kadınlarda ve ergenlerde güvenlikleri hakkında hala cevaplanmamış sorular var ve bu soruları yanıtlamak için denemeler hızla devam ediyor. Bazı aşılara ciddi alerjik reaksiyonlar bildirilmiştir. Bu nedenle, şiddetli alerjisi olan kişilere aşıları hemen yaptırmamaları tavsiye ediliyor.
Koronavirüs tedavisi
COVID-19 için özel bir tedavi yoktur. Hafif bir vaka geçiren kişilerin dinlenme, sıvı alma ve ateş kontrolü gibi semptomlarını hafifletmeye özen göstermeleri gerekir. Boğaz ağrısı, vücut ağrıları ve ateş için reçetesiz satılan ilaçları alabilirsiniiz. Ancak 19 yaşından küçük çocuklara veya gençlere aspirin vermeyin.
COVID-19 semptomlarını tedavi etmek için ibuprofen almamanız gerektiğini duymuş olabilirsiniz. Ancak bazi yayinlar, virüse sahip kişilerin her zamanki gibi nonsteroid antiinflamatuar ilaçlar (NSAID’ler) veya asetaminofen kullanabileceğini söylüyor.
Antibiyotikler, virüsleri değil bakterileri tedavi ettikleri için yardımcı olmaz. COVID-19’u olan kişilerin antibiyotik aldığını duyarsanız, bunun nedeni hastalıkla birlikte gelen bir enfeksiyondur.
Şiddetli semptomları olan kişilerin hastanede bakılması gerekir.
Remdesivir (Veklury) adı verilen antiviral ilaç, COVID-19 ile hastaneye yatırılan hastaların tedavisi için FDA onayı alan ilk ilaçtır. Ebola’yı (kanamali ates) tedavi etmek için geliştirilen bu ilacin Koranavirus lu hastalarda 15 gün içinde sonuc etki gosterdigii gözlenmistir.
COVID-19 ile savaşabilecek diğer durumlar için kullanılan tedavileri araştırmak ve yenilerini geliştirmek için birçok klinik çalışma sürüyor.
Örneğin, otoimmün hastalıkları tedavi etmek için kullanılan başka bir ilaç olan tocilizumab için denemeler sürüyor. Ayrıca , hastaların bağışıklık kazanmasına yardımcı olmak için COVID-19 gecirip iyileşen kişilerin kan plazması kullanımına kullanilabiliyor. Ancak, etkinliğinin kanıtı sınırlıdır.
Pandeminin erken dönemlerinde, anti-sıtma ilaçları olan hidroksiklorokin ve klorokin olası tedaviler olarak kabul edildi,ancak daha sonra yapilan araştırmalar ilaçların etkisiz olduğunu ve risklerin faydalardan daha ağır bastığını gosterdi.
Artrit, kan ,hormon, bağışıklık sistemi bozuklukları, alerjik reaksiyonlar gibi durumları tedavi etmek için kullanılan deksametazon dahil olmak üzere çeşitli steroid ilaçlar kullanılmaktadır. Etkililik konusunda daha fazla çalışma yürütülmektedir.
Yeni koronavirüsün tedavisi var mı?
Henüz tedavisi yok ama araştırmacılar çalışıyor.
COVID-19 Görünümü
Her vaka farklıdır. Maruz kaldıktan sonra birkaç gün hafif grip benzeri semptomlarınız olabilir, ardından iyileşebilirsiniz. Ancak bazı vakalar şiddetli veya ölümcül olabilir.
Semptomlar, hafif de olsa haftalarca sürebilir.
Bir ankete göre, virüs belirtileri olan 18 yaşından büyük kişilerin üçte birinden fazlası 2 veya 3 hafta sonra tamamen iyileşmedi. Yorgunluk ve öksürük, oyalanma olasılığı en yüksek olan semptomlardı.
COVID-19 olan diğer bazı kişiler, kronik yorgunluk sendromu olarak da bilinen miyaljik ensefalomiyelite benzer bir durum geliştirir. Beyin sisi, şiddetli yorgunluk, ağrı, düşünme güçlüğü veya baş dönmesi olabilir.
Koronavirüsün iyileşme oranı nedir?
Genel COVID-19 iyileşme oranının % 97 ile% 99.75 arasında oldugu tahmin ediliyor.
Koronavirüsü ikinci kez alabilir misin?
Rapor edilen birkaç yeniden enfeksiyon vakası var ve şu anda nadir görülen bir olay olarak kabul edilmektedir. Yalnızca soğuk algınlığına neden olan diğer koronavirüslerde, bağışık olduğunuz bir döneminiz olur, ancak bagisiklik zamanla azalir. Koronavirüste de bağışıklığın en az üç ila dört ay süreceği tahmin edilmektedir.
Geçmiş Koronavirüsler
Koronavirüsler yeni mi?
Koronavirüsler ilk olarak 1960’larda tanımlandı. Hemen hemen herkes, büyük olasılıkla küçük bir çocukken, hayatında en az bir kez koronavirüs enfeksiyonu geçiriyor. Normal koronavirüsler sonbahar ve kış aylarında daha yaygındır, ancak herhangi biri herhangi bir zamanda bir koronavirüs enfeksiyonu ile karsilasabilir.
Çoğu koronavirüsün semptomları, burun akıntısı, öksürük, boğaz ağrısı ve bazen ateş gibi diğer üst solunum yolu enfeksiyonlarına benzer. Çoğu durumda, bir koronavirüs veya rinovirüs gibi soğuk algınlığına neden olan farklı bir virüsünüz olup olmadığını bilemezsiniz. Bu tür koronavirüs enfeksiyonunu soğuk algınlığı gibi tedavi edersiniz.
Başka ciddi koronavirüs salgınları oldu mu?
Koronavirüsler iki ciddi salgına yol açtı:
MERS (Orta Doğu solunum sendromu ). Nisan 2014’te once Suudi Arabistan’da ve ardından Orta Doğu, Afrika, Asya ve Avrupa’daki diğer ülkelerde ortaya çıkan MERS’den yaklaşık 858 kişi hayatını kaybetti . Mayıs 2015’te, Arap Yarımadası dışındaki en büyük salgın olan Güney Kore’de bir MERS salgını oldu.
SARS (Şiddetli akut solunum sendromu ). 2003 yılında 774 kişi bu salgından öldü.
